ΣΥΓΧΩΡΟΧΑΡΤΙΑ

Εισαγωγή

Το θέμα των συγχωροχαρτιών είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον, επειδή συνδέεται άμεσα με ένα από τα κεντρικότερα ζητήματα του Ευαγγελίου: ποιος συγχωρεί την αμαρτία, με ποια βάση και με ποιο τίμημα;

Ιστορικά, η πρακτική είναι πολύ περισσότερο συνδεδεμένη με τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία και αποτέλεσε έναν από τους βασικούς καταλύτες της Μεταρρύθμισης. Όμως είναι σημαντικό να γνωρίζουμε ότι συγχωροχάρτια υπήρξαν πράγματι και στον ορθόδοξο χώρο, ιδιαίτερα από τον 16ο έως τον 19ο αιώνα. Αυτό δεν αποτελεί απλώς προτεσταντική κατηγορία· σώζονται τα ίδια τα έγγραφα, πατριαρχικά κείμενα και στοιχεία για την έκδοση και διάθεσή τους.

1. Τι ακριβώς ήταν το καθολικό συγχωροχάρτι;

Εδώ χρειάζεται μία σημαντική θεολογική διάκριση.

Στη διαμορφωμένη ρωμαιοκαθολική θεολογία το indulgentia —η «άφεση» ή indulgence— δεν ορίζεται απλώς ως αγορά της συγχώρησης της ενοχής της αμαρτίας. Αφορά κυρίως την άφεση της πρόσκαιρης ποινής που θεωρείται ότι παραμένει μετά τη συγχώρηση της αμαρτίας.

Στην πράξη όμως, ιδιαίτερα κατά τον ύστερο Μεσαίωνα και στις αρχές του 16ου αιώνα, η διάκριση αυτή μπορούσε να χαθεί εντελώς στη συνείδηση του απλού λαού.

Χαρακτηριστικό είναι ότι οι οδηγίες της εκστρατείας συγχωροχαρτιών του Albrecht του Mainz, με την οποία συνδέθηκε ο Johann Tetzel, παρουσίαζαν ως πρώτο όφελος την «πλήρη άφεση όλων των αμαρτιών» και την απαλλαγή από την ποινή του καθαρτηρίου.

Αυτό ακριβώς εξηγεί γιατί ο Μαρτίνος Λούθηρος αντέδρασε τόσο έντονα το 1517.

2. Ο Johann Tetzel και η μεγάλη κρίση του 1517

Ο Δομινικανός μοναχός Johann Tetzel έγινε το γνωστότερο πρόσωπο της εμπορίας συγχωροχαρτιών στη Γερμανία.

Η μεγάλη εκστρατεία συνδεόταν με την ανοικοδόμηση της βασιλικής του Αγίου Πέτρου στη Ρώμη και με τις οικονομικές υποχρεώσεις του αρχιεπισκόπου Albrecht. Μέρος των εσόδων χρησιμοποιούνταν για την αποπληρωμή των οικονομικών υποχρεώσεων προς τους Fugger και μέρος κατευθυνόταν προς τη Ρώμη.

Η κατάσταση έγινε τόσο εμπορική ώστε τα ποσά καθορίζονταν ανάλογα με την οικονομική κατάσταση του ενδιαφερομένου.

Η Instructio Summaria, δηλαδή οι οδηγίες της συγκεκριμένης εκστρατείας, προέβλεπε περίπου:

Κατηγορία	Προτεινόμενη συνεισφορά
Βασιλείς, βασίλισσες, ηγεμόνες, επίσκοποι	25 χρυσά φιορίνια
Ηγούμενοι, κόμητες, βαρόνοι κ.ά.	10
Εύποροι με 500 φιορίνια ετήσιο εισόδημα	6
Πολίτες, έμποροι, τεχνίτες	περίπου 1
Φτωχότεροι	μικρότερο ποσό

Η ίδια η πρωτογενής οδηγία είναι σημαντικότερη από μεταγενέστερες ιστορίες περί «τιμοκαταλόγου αμαρτιών», επειδή αποδεικνύει χωρίς αμφιβολία ότι υπήρχε κλιμακωτή οικονομική συνεισφορά ανάλογα με την κοινωνική και οικονομική θέση.

Υπάρχουν παλαιότερες ιστορικές αφηγήσεις που δίνουν ακόμη και τιμές ανά αμάρτημα —π.χ. 8 δουκάτα για φόνο, 9 για ιεροσυλία ή επιορκία κ.λπ.— αλλά αυτά πρέπει να χρησιμοποιούνται με μεγαλύτερη επιφύλαξη από ό,τι ο τεκμηριωμένος επίσημος τιμοκατάλογος κοινωνικών κατηγοριών.

3. Τι έγραφε ένα καθολικό συγχωροχάρτι;

Σώζονται αυθεντικά έγγραφα.

Ένα σωζόμενο έντυπο συγχωροχαρτιού που συνδέεται με την εκστρατεία του 1517 περιέχει διατυπώσεις περί πλήρους άφεσης και απαλλαγής από ποινές.

Υπάρχει μάλιστα σωζόμενο τυπωμένο πιστοποιητικό υπογεγραμμένο από τον Tetzel, περίπου του 1517. Σε αυτό διατυπώνεται η άφεση από αμαρτίες και παραπτώματα και η άρση της σχετικής ποινής.

Ένα ευρύτερο κείμενο της εποχής αποδίδει την τυπική διατύπωση περίπου ως εξής: «Ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός ας σε ελεήσει... και εγώ, δυνάμει της αποστολικής εξουσίας που μου έχει ανατεθεί, σε απαλλάσσω από τις εκκλησιαστικές ποινές...» και στη συνέχεια περιγράφει άφεση αμαρτιών και απαλλαγή από τις ποινές του καθαρτηρίου.

Αυθεντικό καθολικό έγγραφο του 1517

Πρόκειται για έγγραφο του 1517 από τη συλλογή της Herzog August Bibliothek, που αφορά την εξουσιοδότηση και διάθεση των παπικών αφέσεων για την οικοδόμηση του Αγίου Πέτρου.

4. Υπήρχαν πραγματικά ορθόδοξα συγχωροχάρτια;

Ναι. Και αυτό είναι ιστορικά απολύτως τεκμηριωμένο.

Στα ελληνικά ονομάζονταν συγχωροχάρτια, συγχωρητικά γράμματα ή συγχωρητικές επιστολές.

Η πρακτική εμφανίζεται στον ορθόδοξο χώρο τουλάχιστον από τον 16ο αιώνα και ιδιαίτερα συνδέθηκε με το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων. Το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο αναφέρει ρητά ότι ήδη από τον 16ο αιώνα η Ορθόδοξη Εκκλησία, και ιδίως το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων, εξέδιδε πιστοποιητικά αφέσεως αμαρτιών, ενώ τα περισσότερα σωζόμενα δείγματα προέρχονται από τον 18ο και τον 19ο αιώνα.

Το ακόμη σημαντικότερο είναι ότι το 1727 το θέμα έφθασε σε συνοδικό επίπεδο στην Κωνσταντινούπολη.

Η απόφαση αναγνώριζε ότι η εξουσία εκδόσεως τέτοιων «γραμμάτων αφέσεως» δεν ανήκε αποκλειστικά στον πάπα αλλά μπορούσε να ασκείται από τους τέσσερις ορθόδοξους πατριάρχες: Κωνσταντινουπόλεως, Αλεξανδρείας, Αντιοχείας και Ιεροσολύμων.

Άρα δεν μπορούμε ιστορικά να πούμε:

«Τα συγχωροχάρτια ήταν αποκλειστικά καθολικό φαινόμενο.»

Δεν ήταν.

Μπορούμε όμως να πούμε ότι στη Δύση η πρακτική απέκτησε πολύ μεγαλύτερη έκταση, διάρκεια και θεολογική συστηματοποίηση.

5. Αυθεντικό ορθόδοξο συγχωροχάρτι

Υπάρχουν αρκετά σωζόμενα παραδείγματα.

Ιδιαίτερα ενδιαφέρον είναι συγχωροχάρτι του Πατριάρχη Ιεροσολύμων Πολυκάρπου του 1811, χαραγμένο στην Κωνσταντινούπολη από τον Νικόλαο τον Χίο.

Στο κείμενο υπήρχε κενός χώρος για να συμπληρωθεί το όνομα του προσώπου που θα λάμβανε το συγχωροχάρτι.

Αυτό είναι πολύ σημαντικό στοιχείο: δεν επρόκειτο πάντοτε για εξαρχής εξατομικευμένο χειρόγραφο. Υπήρχαν τυπωμένα έντυπα στα οποία μπορούσε αργότερα να συμπληρωθεί ο δικαιούχος.

Υπάρχει επίσης συγχωροχάρτι του Πατριάρχη Ιεροσολύμων Κυρίλλου του 1866, τυπωμένο στα Ιεροσόλυμα στο Τυπογραφείο του Παναγίου Τάφου. Και αυτό έχει κενά σημεία για τα στοιχεία του αποδέκτη.

6. Τι έγραφαν τα ορθόδοξα συγχωροχάρτια;

Εδώ το πράγμα γίνεται θεολογικά ακόμη πιο ενδιαφέρον.

Σώζεται συγχωροχάρτι των Πατριαρχών Γρηγορίου Ε΄ και Πολυκάρπου Ιεροσολύμων, του Φεβρουαρίου του 1820, το οποίο αφορά και ζώντες και κεκοιμημένους.

Το κείμενο δηλώνει ότι τα συγκεκριμένα πρόσωπα θεωρούνται: «λελυμένους παντός ψυχικού και σωματικού αμαρτήματος» και αναφέρεται σε όσα αμάρτησαν «λόγω, έργω και διανοία», εκουσίως ή ακουσίως, εν γνώσει ή εν αγνοία.

Επομένως δεν μπορούμε να παρουσιάσουμε όλα τα ορθόδοξα συγχωροχάρτια απλώς ως αναμνηστικά πιστοποιητικά ή ως απλές ευλογίες. Υπήρχαν έγγραφα που χρησιμοποιούσαν σαφέστατη γλώσσα αφέσεως αμαρτιών.

7. Πωλούνταν τα ορθόδοξα συγχωροχάρτια;

Υπάρχουν σαφείς αποδείξεις οικονομικής συναλλαγής. Μία από τις σημαντικότερες πηγές είναι το οδοιπορικό του Πατριάρχη Ιεροσολύμων Χρυσάνθου Νοταρά.

Για παράδειγμα, στις 29 Αυγούστου 1725, στα Θυμιανά της Χίου:

• διανεμήθηκαν 51 συγχωροχάρτια

• εισπράχθηκαν 43 γρόσια, ενώ παρέμενε και κάποιο υπόλοιπο.

Στην ίδια περιοδεία καταγράφονται:

• 10 συγχωροχάρτια → 10 γρόσια

• 20 συγχωροχάρτια → 19 γρόσια

• 40 συγχωροχάρτια → 38 γρόσια

• 28 συγχωροχάρτια → 27 γρόσια

• 58 συγχωροχάρτια → 25 γρόσια συν οφειλόμενο υπόλοιπο.

Συνολικά, μόνο σε τέσσερα χωριά της Χίου καταγράφονται 224 συγχωροχάρτια έναντι 155 γροσίων. Άρα έχουμε όχι απλώς μαρτυρία ότι «δίνονταν δωρεές», αλλά λογιστική καταγραφή: αριθμός συγχωροχαρτιών → χρηματικό ποσό.

Αυτό αποτελεί πολύ ισχυρή ιστορική απόδειξη ότι τουλάχιστον σε συγκεκριμένες περιπτώσεις υπήρχε πραγματική οικονομική διάθεση συγχωροχαρτιών.

8. Πόσα ορθόδοξα συγχωροχάρτια εκδόθηκαν;

Εδώ έχουμε ένα πολύ ενδιαφέρον τεκμήριο. Για τον 17ο αιώνα έχουν βρεθεί καταγραφές συγκεκριμένων εκτυπώσεων:

Έτος	Εκδότης	Αριθμός
1653	Αθανάσιος Γ΄ Κωνσταντινουπόλεως	500
1655	Πατριάρχης Γαβριήλ Σερβίας	1.000
1668	Μακάριος Αντιοχείας	2.000
1669	Παΐσιος Αλεξανδρείας	1.500

Σύνολο τεκμηριωμένων αντιτύπων μόνο από αυτές τις τέσσερις εκτυπώσεις = 5.000 συγχωροχάρτια.

Μάλιστα, τα 1.500 του Παϊσίου Αλεξανδρείας ήταν 1.000 για άνδρες και 500 για γυναίκες.

Αυτό δεν σημαίνει ότι συνολικά εκδόθηκαν μόνο 5.000.

Αντιθέτως, η ίδια ιστορική μελέτη επισημαίνει ότι τα διαθέσιμα στοιχεία για τον συνολικό αριθμό είναι περιορισμένα. Επομένως δεν έχουμε σήμερα αξιόπιστο συνολικό αριθμό όλων των ορθόδοξων συγχωροχαρτιών που εκδόθηκαν επί αιώνες.

9. Πόσα καθολικά συγχωροχάρτια εκδόθηκαν;

Εδώ υπάρχει ένα πρόβλημα που πρέπει να προσέξουμε ιδιαίτερα. Δεν υπάρχει ένας αξιόπιστος συνολικός αριθμός του τύπου, «Η Καθολική Εκκλησία πούλησε Χ εκατομμύρια συγχωροχάρτια.»

Η πρακτική των indulgences είχε ιστορία αιώνων, διαφορετικές μορφές και τεράστια γεωγραφική έκταση. Επιπλέον, δεν αντιστοιχούσε κάθε indulgence υποχρεωτικά σε ένα τυπωμένο χαρτί που πωλήθηκε.

Αυτό που μπορούμε να πούμε με ασφάλεια είναι ότι η κλίμακα του δυτικού συστήματος ήταν σαφώς μεγαλύτερη από την αντίστοιχη ορθόδοξη πρακτική. Η ίδια η εκστρατεία του 1517 αφορούσε μεγάλη περιοχή της Γερμανίας, οργανωμένους οικονομικούς μηχανισμούς, τραπεζικούς αντιπροσώπους και μεγάλα χρηματικά ποσά.

Άρα στην ερώτηση «Ποια Εκκλησία εξέδωσε περισσότερα;» η ιστορικά ασφαλέστερη απάντηση είναι:

Σχεδόν ασφαλώς η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, και μάλιστα κατά πολύ.

Δεν μπορούμε όμως να δώσουμε επιστημονικά έντιμη αναλογία, π.χ. «δέκα προς ένα» ή «εκατό προς ένα», επειδή δεν διαθέτουμε πλήρεις απογραφές.

10. Μία σημαντική διαφορά μεταξύ Καθολικών και Ορθοδόξων

Υπάρχει μια λεπτή αλλά σημαντική ιστορικοθεολογική διαφορά.

Στη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία η indulgence εξελίχθηκε σε συστηματική θεολογική διδασκαλία συνδεδεμένη με:

• την πρόσκαιρη ποινή της αμαρτίας,

• το καθαρτήριο,

• τον «θησαυρό των αξιομισθιών» του Χριστού και των αγίων,

• και την εξουσία της Εκκλησίας να εφαρμόζει αυτόν τον θησαυρό.

Στην Ορθόδοξη Εκκλησία τα συγχωροχάρτια δεν απέκτησαν ποτέ μια τόσο ολοκληρωμένη δογματική υποδομή. Όμως αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπήρξαν.

Υπήρξαν, εκδίδονταν από πατριάρχες, τυπώνονταν σε μεγάλες ποσότητες, υπήρχαν κενά για τα ονόματα των δικαιούχων και σε συγκεκριμένες περιπτώσεις δίνονταν έναντι χρημάτων. Το 1727 μάλιστα απέκτησαν συνοδική αναγνώριση. Αργότερα η πρακτική υποχώρησε και σήμερα δεν αποτελεί πρακτική της Ορθόδοξης Εκκλησίας.

11. Η βιβλική αξιολόγηση

Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας ενός βιβλικού κηρύγματος πάνω στο θέμα. Το βασικό πρόβλημα δεν είναι απλώς ότι «πήραν χρήματα».

Το βαθύτερο πρόβλημα είναι η εντύπωση ότι η συγχώρηση του Θεού μπορεί να μετατραπεί σε εκκλησιαστικό αγαθό που διαχειρίζεται ένας ανθρώπινος θεσμός και μπορεί να συνδεθεί με οικονομικό αντάλλαγμα.

Η Καινή Διαθήκη παρουσιάζει εντελώς διαφορετική εικόνα.

Η σωτηρία είναι δωρεάν χάρη

ΕΦΕΣ 2:8–9 «Διότι κατά χάριν είσθε σεσωσμένοι διά της πίστεως· και τούτο δεν είναι από σας· Θεού το δώρον· ουχί εξ έργων, διά να μη καυχηθή τις.»

Η άφεση βρίσκεται στο αίμα του Χριστού

ΕΦΕΣ 1:7 «εις τον οποίον έχομεν την απολύτρωσιν διά του αίματος αυτού, την άφεσιν των αμαρτημάτων, κατά τον πλούτον της χάριτος αυτού.»

Δεν λέει «κατά το αντίτιμο που καταβλήθηκε», λέει «κατά τον πλούτον της χάριτος αυτού».

Η συγχώρηση δίνεται με ομολογία και μετάνοια

Α΄ ΙΩΑ 1:9 «Εάν ομολογώμεν τας αμαρτίας ημών, είναι πιστός και δίκαιος, ώστε να συγχωρήση εις ημάς τας αμαρτίας...»

Ο Πέτρος καταδικάζει την ιδέα ότι τα πράγματα του Θεού αγοράζονται. Η περίπτωση του Σίμωνα είναι ίσως το ισχυρότερο βιβλικό παράλληλο.

ΠΡΑΞ 8:18–20 «Το αργύριόν σου ας ήναι μετά σου εις απώλειαν, διότι ενόμισας ότι η δωρεά του Θεού αποκτάται διά χρημάτων.»

Αυτή η φράση μπορεί να αποτελέσει το κεντρικό εδάφιο ολόκληρου του θέματος: «Ενόμισας ότι η δωρεά του Θεού αποκτάται διά χρημάτων.»

12. Το ισχυρότερο βιβλικό επιχείρημα: «δωρεάν»

Υπάρχει ακόμη μία εντυπωσιακή βιβλική γραμμή:

ΗΣΑ 55:1 «Ω πάντες οι διψώντες, έλθετε εις τα ύδατα· και οι μη έχοντες αργύριον, έλθετε, αγοράσατε και φάγετε· ναι, έλθετε, αγοράσατε οίνον και γάλα άνευ αργυρίου και άνευ τιμής.»

Και στο τέλος της Γραφής:

ΑΠΟΚ 22:17 «και όστις θέλει, ας λαμβάνη δωρεάν το ύδωρ της ζωής.»

Από τον Ησαΐα μέχρι την Αποκάλυψη το μήνυμα είναι το ίδιο: η χάρη προσφέρεται δωρεάν στον μετανοούντα άνθρωπο. Όχι επειδή η σωτηρία δεν κόστισε τίποτε. Ακριβώς το αντίθετο.

Κόστισε τόσο πολύ, ώστε κανένας άνθρωπος δεν θα μπορούσε ποτέ να την αγοράσει.

Το τίμημα δεν το πληρώνει ο αμαρτωλός. Το πλήρωσε ο Χριστός.

Α΄ ΠΕΤ 1:18–19 «ελυτρώθητε... ουχί διά φθαρτών, αργυρίου ή χρυσίου, αλλά διά του τιμίου αίματος του Χριστού.»

Αυτό είναι ίσως το καλύτερο θεολογικό συμπέρασμα του θέματος:

Η συγχώρηση είναι δωρεάν, αλλά δεν είναι φθηνή, επειδή το πλήρες τίμημα το πλήρωσε Εκείνος.

Γι' αυτό το πρόβλημα των συγχωροχαρτιών, είτε εμφανίστηκε στη Ρώμη είτε στην Κωνσταντινούπολη, στην Ιερουσαλήμ ή οπουδήποτε αλλού, δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται πρωτίστως ως επιχείρημα εναντίον μιας συγκεκριμένης ομολογίας.

Πρέπει να αντιμετωπίζεται ως προειδοποίηση προς κάθε Εκκλησία και κάθε εποχή:

ποτέ η Εκκλησία δεν πρέπει να τοποθετήσει τον εαυτό της ανάμεσα στον αμαρτωλό και στο δωρεάν έλεος του Χριστού, σαν να είναι η χάρη ιδιοκτησία της που μπορεί να διανέμει έναντι ανταλλάγματος.

ΜΑΤΘ 10:8 «Δωρεάν ελάβετε, δωρεάν δότε.»